Home > Teksten > Spiritualiteit & Voedsel

Spiritualiteit en voeding

Een inleiding in 'diep kijken'

Ik wil dit onderwerp hierop met u in drie stappen gaan verkennen. En op het eind iets vertellen van hoe we het in Stoutenburg doen.

Groente en fruit.

1. Diep kijken - Materieel: voedsel als geschenk van het universum

Als we door de supermarkt lopen zijn we omringd met een grote hoeveelheid producten, van vele fabrikanten, overal in de wereld. En waar letten we op? Op de prijs, op de verpakking en misschien ook op de kwaliteit. En daar is niks mis mee, zolang je daarmee tevreden bent. Maar er zijn mensen die daar geen vrede meer mee hebben. Mensen - en misschien bent u er één van - die dieper kijken.
Wat is dat ‘diep kijken’? Ik leen dat begrip van de Vietnamese monnik en boeddhist Thich Nhat Hanh. De tekst van Hein Stufkens die we eerder hoorden geeft er al een voorbeeld van:

In het brood
is het graan
is de akker,
is de wassende maan
is de brandende zon
is de ploegende boer
is de hand van de bakker –
is de Bron.

Etend proef ik het geheimenis
dat in het al de Ene is.

Het is niet moeilijk om in het brood het graan te zien en de bakker. “In het ochtendgloren bakt men hier brood van het gouden koren”. Maar zien we dan ook de regen erin die de akker vruchtbaar maakte en de wolken die het lieten regenen en de oceanen die de wolken deden ontstaan? Zien we er de boer in die de akker inzaaide en de knecht van de boer en de vrouw van de boer en de ouders van de boer. Ja, heel die keten van mensen die samenkwam in dat boerengezin?
Zie we er het ijzererts in dat nodig was voor de ploeg van de boer en voor de machines die de oogst binnenhaalden. Zien we de fabrieken en de arbeiders erin die het erts smolten tot staal goten, tot machines samenstelden.
Zien we er de olie in de uit de aarde werd opgepompt om de energie te leveren voor de boer, de fabriek de mijn, het transport, de maalderij, de broodfabriek, de winkel? Zo zou je - met een beetje fantasie uren kunnen doorgaan. Zóveel lijnen komen samen in dit brood dat we met Thich Nhat Hanh kunnen zeggen: ja, dit voedsel is een geschenk van het hele universum,de hemel, de aarde en hard werken. Oftewel: zonder oerknal geen appeltaart!

2. Diep kijken - Ethisch: voedsel en gerechtigheid

Boycot Outspan.Het voedsel dat we nemen kan niet losgezien orden van de manier waarop het geproduceerd wordt.
Een voorbeeld dat mij erg is bijgebleven. In de jaren zeventig - lang geleden - had je de Boycot Outspan beweging. Outspan was een beroemd merk van sinaasappelen die gekweekt werden in het door Apartheid beheerste Zuidelijk Afrika. De slogan van de BOA was: Pers geen Zuid Afrikaan uit en u kent misschien nog wel het affiche met de sinaasappel pers en de blanke hand die een zwart hoofd uitperst. Een gruwelijk beeld dat me indertijd erg raakte. Ik vond het shockerend, maar het was wel waar. Om dat fruit goedkoop bij mij op tafel te krijgen werden er mensen uitgeperst. De actie had succes, maar daar gaat het hier niet om. Het gaat er om dat we niet alleen gaan erkennen dat onze voeding een geschenk is van heel het universum, maar dat we ook voeling krijgen met de vreugde en het lijden dat verbonden is met de productie ervan.
Is er sprake van slavenarbeid? Worden er kinderen misbruikt? Worden er dieren voor gepijnigd? Dat is veel minder gemakkelijk te achterhalen.

Je hoeft dat gelukkig allemaal niet zelf uit te zoeken. Als je het belangrijk vindt goed voedsel tot je te nemen - dan zijn er tal van groepen die dat voor je uitgezocht hebben.
En onze ethische bekommernis laat zich niet meer beperken tot de ménsen die ermee gemoeid zijn. Die gaat zich ook uitstrekken tot de aarde die uiteindelijk al die producten levert. Hoe gaan we om met  de grond waarop we staan en waarvan we bestaan. Is het voedsel dat we nemen echt een gift van het universum, van de aarde? Of is het haar ontstolen, afgepakt, ontwrongen? Is het te koste gegaan van de aarde of in harmonie ermee? Het is een gegeven dat we als Nederlanders ongeveer vier keer meer nemen van de aarde dan ze redelijkerwijs kan opbrengen. We putten haar uit.

Zulke vragen naar gerechtigheid dringen zich op aan degene die het verband gaan ontdekken tussen spiritualiteit en voedsel.

Thich Nhat Han raadt ons dan ook aan:

- Laten we onze onzorgvuldige gewoontes achter ons laten en leren in alles de juiste maat te vinden.
- Laten we alleen dat voedsel tot ons nemen dat ons werkelijk voedt en zorgt dat we      gezond blijven.

3. Diep kijken - Religieus: voedsel als eucharistie

Naast de materiele kant (kosmos, universum, de natuur) en de ethische kant (gerechtigheid voor mens, dier en de aarde) onderscheid ik nog een derde zijde aan onze voeding, de religieuze kant.

Ik ben lid van de Minderbroeders Franciscanen, een bedelorde, gesticht door Franciscus van Assisi. En net als vandaag de dag hebben van af het begin broeders het moeilijk gevonden om te gaan bedelen. Ze werkten liever voor de kost en als dat niet kon, hadden ze liever honger, want bedelen is vernederend. Je hand ophouden en afhankelijk zijn van de goedheid van een ander… Je moet er niet aan denken.
Franciscus begreep dat. En hij hielp zijn broeders door het bedelen in een ander kader te zetten. Zoals de HEER zijn volk veertig jaar in de woestijn te eten gaf met manna, zo zorgt de Heer ook voor zijn broeders.
Bedelen, zo legde Franciscus zijn broeders uit, is “bij de Heer aan tafel gaan”, is ingaan op de uitnodiging van de Allerhoogste om je door Hem te laten voeden. Godsvertrouwen. Het houdt de erkenning in dat je er zonder God en zonder de ander die jou te eten wilt geven, niet kunt bestaan. Zo wordt voeding een sociaal en een religieus gebeuren. Ik vind het opmerkelijk dat net als de Heer in het Exodus verhaal ook Franciscus zijn broeders verbood om meer bij elkaar te bedelen, dan ze voor één dag nodig hadden. Geen voorraden aanleggen. Stel je leven niet veilig op eigen houtje, vertrouw op de Heer, de Gever van al het goede.

Avondmaal‘Bij de Heer aan tafel gaan’. Overduidelijk is dat wanneer we op zondag in de kerk brood en wijn met elkaar delen en de herinnering oproepen aan Hem die ons in dat eenvoudig voedsel nabij is. Maar ook als je weer thuis bent straalt iets van deze heiliging van de schepping en van het voedsel af op je maaltijd, dat je in je eentje of samen met anderen gebruikt. Door te eten verbind je je - of je wilt of niet -niet alleen met heel de schepping die dat eten heeft voortgebracht, niet alleen met alle mensen die in een lange keten van geschiedenis dat eten hebben gezaaid, geoogst en bereid. Je verbindt je met de Eeuwige, de Heer van hemel en aarde die zich in voedsel naar jou toebuigt.

Zo wordt iedere maaltijd een vorm van eucharistie: dankbaar dat God ons te eten geeft.
Ik vind het daarom een mooi ritueel om zegen te vragen over het eten. “Heer zegen ons en deze gaven die wij van uw mildheid ontvangen” Moge deze maaltijd een gave van God zijn, en dus jou, de mensheid en de wereld tot voordeel strekken. [Kruis maken over een nieuw brood.]
Voor een gelovigen is God er altijd bij betrokken. Zijn liefde deed het voedsel groeien. Zijn liefde wekte ons bewustzijn van de heiligheid ervan. Eet dan voedsel dat niet alleen het lichaam, maar ook je ziel kan voeden..

“Man ist was man iszt”. Je bent wat je eet. Ben je een kind van God, eet dan als een kind van God: dankbaar, bewust, met liefde en respect voor wat ons mild werd toebereid. “Etend proef ik het geheimenis, dat in het al de Ene is”

4. Consequenties
Marco en Cocky aan het erk in de moestuin.

Hoe doen we het in Stoutenburg?

Ik ga u niet vertellen wat voor consequenties u zou kunnen trekken uit het verband tussen spiritualiteit en voedsel. Ik zal kort zeggen wat voor consequenties wij in Stoutenburg eraan verbinden en hoe dat doorwerkt in de moestuin en bij de maaltijd

* De inkoop

Wij hebben het grote voordeel dat we zelf een belangrijk deel van ons voedsel kweken en daarom steeds weer dat innerlijke verband beleven tussen de aarde en ons leven, tussen voedsel en spiritualiteit. Niet iedereen heeft een volkstuin.
- We kiezen voor “groente van het seizoen”…, voedsel dat past bij de tijd van het jaar;
- We kiezen waar het maar kan voor regionale producten om het idiote gesleep met dieren en gewassen te vermijden; de plaats waar we wonen
- We kiezen voor milieuvriendelijke en biologische producten, gekweekt met respect voor de aarde - de productiewijze - niet zozeer omdat het voor óns gezonder is en óns lekkerder smaakt (wat vaak het geval is), maar omdat het recht doet aan de scheppingskracht én de draagkracht van de aarde. > Duurzaamheid.
- We eten vegetarisch, om zo veel mogelijk dierenleed te vermijden en zoveel mogelijk voedingsgewassen voor de derde wereld te behouden die anders gebruikt worden als voer voor ons vee. > Gerechtigheid.
- én - dat wil ik benadrukken - we zijn bereid compromissen te sluiten - Want in dit ondermaanse met al zijn samenhangen kun je het niet zo regelen dat er geen enkele smet kleeft aan je handelen en ook niet aan je voeding. Maar laat dat je niet weerhouden om zover te gaan als je van harte en met vreugde gaan kunt.

* De moestuin

Moestuin, cirkeltuinWe hebben in Stoutenburg een prachtige moestuin. Die is zo gegroeid in de loop der jaren. Het is een plek waar vaak in stilte gewerkt wordt. Met de hand. Zo heb je een direct contact met de natuur. En in dat blote huid contact lijkt de aarde je ook een spiegel aan te bieden.

Wanneer je diep met je handen in de aarde gaat van de moestuin, lijkt het alsof je ook die in je eigen grond gaat reiken. Voor veel mensen is het werk in de moestuin een helend en heilzaam gebeuren. Dat contact met de grond, met de natuur is voor ons een wezenlijk onderdeel van ons project en een wezenlijk onderdeel van onze spiritualiteit. ‘Geen hemel zonder aarde’, zei een medebroeder eens. En als je dan na zoveel jaren in de tuin staat en op je in laat werken, voel je de aandacht en de liefde die door zoveel mensen aan die tuin besteed is en hoeveel de tuin er voor teruggegeven heeft in heerlijk en eerlijk voedsel.
Zo is de moestuin niet alleen een werkplek maar ook een krachtbron van ons project. En evenzeer geldt dat voor de kelder met zijn biologische producten en de koelkast, die de resten van de maaltijd goed houdt zodat we de kliekjes kunnen recyclen in een lekkere soep bij de middagboterham.
En over recyclen gesproken. Ons keukenafval gaat terug naar de tuin om te composteren en zo na enige tijd weer voeding te geven aan de nieuwe gewassen. Een kringloop die ons heel dierbaar is. Eigenlijk hebben we geen afval. Er is een diep besef dat wat we van het eten wegdoen dat dat weer de grondstof vormt voor nieuw leven. En ook hierover heeft Thich Nhat Hanh een mooi verhaal als hij beschrijft hoe hij in de stinkende afvalemmer al de roos ziet met haar heerlijke kleuren en geuren.

Zo vertellen de tuin, maar ook de koelkast, de composthoop en de kelder op hun eigen manier het verhaal van onze spiritualiteit. Een spiritualiteit van verbondenheid.

6. De maaltijd

De maaltijden zijn in ons project belangrijke gebeurtenissen. De mensen die in ons grote huis en in de moestuin aan het werk zijn komen dan samen. We zullen nooit zomaar beginnen, maar zijn altijd even stil, om er bij stil te zijn dat we weer mogen delen in de overvloed van de aarde. Een tijdelijke bewoner beschreef onlangs in een artikel hoe het bij ons rond de warme maaltijd toegaat. En toen zag ik het ook en werd ik me bewust dat wat we zo vanzelfsprekend vinden, eigenlijk heel bijzonder is. Ik wil het u graag vertellen als voorbeeld van geleefde spiritualiteit.

De kok is ’s middags de moestuin, respectievelijk de koelkast en/of de kelder ingedoken en bereid in een uur of twee de maaltijd voor de communiteit en de gasten. Dat varieert van 12 tot veertig. En als dan de klok heeft geluid en het eten wordt opgediend, verzamelen we ons rond de tafel en geven elkaar een hand. En één van ons vraagt ons stil te zijn in verbondenheid met elkaar, met de schepping, voor de vrede en in dankbaarheid dat er voedsel voor ons klaar staat. We zijn dan echt even stil, terwijl de geuren je neus kietelen en het water je in de mond loopt. Dan wensen we elkaar smakelijk eten en ook dan wordt nog niet meten toegetast maar wordt de kok gevraagd iets te vertellen over het eten. Wat er op tafel staat, hoe het bereid en gekruid is etcetera. Daarna is het meestal smikkelen en smullen geblazen en na een eenvoudig toetje wordt er weer om stilte gevraagd om de maaltijd af te sluiten. En na die stilte wordt de kok bedankt en vaak klinkt er dan een spontaan applaus.
Deze rite is zo gegroeid. En ik ben er blij mee: het geeft onze dankbaarheid en waardering aan voor het voedsel, voor het klaarmaken ervan en voor het samenzijn.
Voeding en spiritualiteit: “Etend proef ik het geheimenis, dat in het al de Ene is”

Guy Dilweg

13 februari 2012

(foto's deels ontleend aan internet)

>> Meer teksten

Terug       Top