Home > Publicaties > Huige

John HuigeEen pleidooi voor meer gemeenschapszin en spiritualiteit

John Huige over Veerkracht
tijdens de tweedaagse in 2013

Vlieg-tuig, Leonarda da Vinci. De natuur als inspiratie

We zijn terug in de vroege renaissance: Leonardo da Vinci is 36 jaar als hij omstreeks 1488 een model voor een vliegmachine tekent. Hij kijkt naar de natuur, naar natuurlijke processen en constructies en tekent een model vliegmachine als een vogel. De natuur als inspiratie; daar zijn we ver van weggeraakt.

Biomimicry

Een van de nieuwe spannende ontwikkelingen baseert zich opnieuw op de natuur: biomimicry: ‘de kunst van het nabootsen van de beste biologische ideeën in de natuur om menselijke problemen op te kunnen lossen’.
Inspiratie om gebouwen te ontwerpen; kleuren te gebruiken; inspiratie voor diversiteit;  inspiratie om de economie in te richten: Schema biomimicryNieuw daarin is co-evolutie; niet alleen ontwikkelen, maar samen! Daarmee raakt de cirkel weer gesloten naar de renaissance. In die periode kwam de individualiteit op. Deze is hyperindividualiteit geworden. ‘Ik wil nu doen wat ik wil’.
We hoeven niet terug naar de middeleeuwen maar gemeenschapszin was wel een belangrijk thema. In zijn mooie boek De ontdekking van de middeleeuwen geeft Peter Raedts terecht aan dat dat je met de middeleeuwen geen staat meer kunt opbouwen. Toch iets meer gemeenschapszin en spiritualiteit naast verlichting en rationalisme zou een beter evenwicht kunnen vormen. Daarom mijn pleidooi voor co-evolutie.

Deze co-evolutie is ook belangrijk voor de ontwikkeling van een ecologische economie. Het gezamenlijk ontwikkelen, innoveren, bouwen, aanpassen en de creativiteit verspreiden zijn voorwaarden voor zo een type economie. Het is de overgang van ‘predatie’ -waarbij de ene soort jaagt op de andere- naar samenwerking. We zouden over moeten gaan van de ecologische begrippen van parasitisme (een soort heeft voordelen, de andere soort nadelen) en commensalisme (een soort heeft voordeel, de ander geen nadeel) naar mutualisme (ook wel symbiose genoemd), waarbij beide soorten voordeel hebben en samenwerking en co-evolutie.

C:\Users\Eigenaar\Pictures\foto ijsbeer.pngOnze systemen doen het niet meer, of niet voldoende, of ze hebben geen recuperatievermogen meer, of ze dreigen ineen te storten. Ik noem het klimaatsysteem, het ecologische systeem, het systeem van internationale betrekkingen, het systeem van de welvaartsstaat, het financiële systeem, het systeem van de welvaartsstaat, het politieke systeem en ga zo maar door. Een extra zin over het politieke systeem: politiek is probleemmanagement geworden; inspireert niet meer en is in hoge mate zelfreferentieel; de politiek is de maat der dingen en daarmee neemt men zichzelf en anderen de maat. Er is 20 jaar debat nodig om ook maar voor de helft –zo lijkt het nu- een belastingregel: hypotheekaftrek te veranderen. De ‘tippingpoints’ zijn bereikt en enkele al overschreden (Rockström).

Opvattingen over economie en natuur

De aanwezigen op de Stoutenburg-tweedaagse 2013 formuleren hun opvattingen over mensen in economie en natuur:

  • Natuur is niet meer aanwezig in de samenleving; de samenleving is daarmee onleesbaar geworden.
  • Predatie heeft overhand waardoor solidariteit verdween.
  • Alles in de samenleving is gecommercialiseerd: ruimte, natuur, zelfs zingeving en stilte.
  • We verbruiken de draagkracht van de aarde 1,5 maal.

Daarna formuleren zij hun wensen:

  • Het is genoeg; niet meer, meer, meer! Bescheidenheid, eenvoud, innerlijke rijkdom en liefde zijn genoeg!
  • Hervorming naar leesbare transparante natuur, landschap, ruimte gebruik en samenleving.
  • Behoefte aan herstel van zingeving en verbondenheid binnen draagkrachtgrenzen; nieuwe saamhorigheid, solidariteit, respect en gemeenschap.
  • Solidariteit geldt ook naar toekomstige generaties.

We zijn onvoldoende kwaad

Ik denk ook dat we nog onvoldoende kwaad zijn. Alweer een paar jaar geleden schreef de Franse Stéphane Hessel het pamflet: Indignez vous. In het Nederlands is het vertaald met: Neem het niet. Hessel was geen jeugdige heethoofd. Hij was bij publicatie 93jaar oud en heeft Buchenwald overleefd. Hij roept op tot een geweldloze opstand. Die kwam er ook kort daarna: de indignados in Spanje, Occupy en de Arabische lente. Maar het blijft hangen. Kennelijk zijn we niet kwaad of verontwaardigd genoeg; we laten het in ieder geval niet merken.
Politiek leidt tot apathie, niet tot verzet; maar voor verzet is er nog te veel angst (voor baan, huis, verlaten van de ‘normaliteit’. Er is ‘togetherness’ saamhorigheid nodig om angst te overwinnen. Ook is de constructie van nieuwe betekenissen in de hoofden van mensen nodig. Om dat te bereiken is het nodig dat we plaatsen voor debat, voor deliberatie scheppen.

Transities

Het oplossen van deze systeemproblemen lukt niet meer met de oude ‘vertrouwde’ methoden.
We zitten met de maatschappij op een kantelpunt. Dat is de centrale bewering van Jan Rotmans in zijn nieuwe boek: Het oog van de orkaan.
Transities zijn ingrijpende en onomkeerbare kantelingen van systemen in de samenleving.
We staan op het punt omgeblazen te worden. Naast bedreiging zijn er echter ook ook positieve kantelingen: Rotmans zegt: transities zijn ingrijpende en onomkeerbare kantelingen van systemen in de samenleving. Hij noemt bijvoorbeeld de transitie op het eind 19-de eeuw naar een industriële samenleving; nu weer naar de duurzame samenleving. We zien een ontwikkeling in het kantelen van publieke stelsels in de richting van meer horizontalisering.

Er zijn dus 5 redenen om aan een andere aanpak te werken:

  • Werken aan ecologische economie
  • Verkruimelen huidige systemen
  • Failliet politiek
  • We nemen het niet langer
  • Onomkeerbare radicale kantelingen

Veerkracht

Daarbij is in mijn ogen veerkracht (en de verdere ontwikkeling daarvan) een belangrijk instrument. Veerkracht is het vermogen te blijven functioneren na een verstoring en zo mogelijk de oorspronkelijke systeemkracht terugkrijgt . Internationaal is veerkracht of resilience een belangrijk thema. De nieuwe ontwikkelingsstrategie van de VN is er mede op gebaseerd. Titel van een recent rapport hierover: RESILIENT PEOPLE RESILIENT PLANET A Future Worth Choosing.
In de woorden van de Britse wetenschapper Philip Monaghan zijn de kenmerken van veerkracht:

    • The ability to absorb perturbations and still retain a similar function;
    • The ability of self-organisation and the capacity to learn;
    • The ability to change and to adapt.

We kunnen daarmee drie kernelementen onderscheiden: crisisbestendigheid, zelforganisatie, leervermogen en het in staat zijn tot veranderen en aanpassen. Daar komt bij wat in de ondertitel van het boek staat: moeilijk te maken, maar ook moeilijk te breken. Veerkracht klinkt makkelijker dan het is. Vraag het de Grieken of de bezoekers van een voedselbank. Oorspronkelijk komt ook dit begrip uit de ecologie maar de toepassing is nu vooral ook maatschappelijk: hoe om te gaan met werkloosheid, inkomensachteruitgang, achteruitgang bio-diversiteit, etc.

Bij veerkracht gaat het ook om het zoeken naar evenwicht tussen veerkracht en efficiency. Te veel veerkracht kan stagnatie geven (hiërachieloos kan ook stuurloos worden). Te veel efficiency leidt tot stugheid ente weinig diversiteit (b.v. productiebos en natuurbos).

Vier nieuwe maatschappelijke uitgangspunten

Als ik kijk naar nieuwe maatschappelijke uitgangspunten, dan zijn er vier die voor mij kernen vormen van een nieuwe maatschappelijke ordening: Occupy, Ubuntu, Bricolage en Stay Connected. Bij elk van die 4 kernen horen de kernelementen van veerkracht: crisisbestendig, zelforganisatie en leervermogen en in staat tot veranderen en aanpassen.

1. Occupy staat voor de persoonlijke verantwoordelijkheid in samenhang met anderen: occupy your life; bepaal en organiseer je eigen leven in gemeenzaamheid, maar ook laat het je niet overkomen, wees kwaad / verontwaardigd als dat nodig is. Occupy staat voor mij tegenover de McDonaldisering van samenleving en individu. Occupy yourself in een term van Vandana Shiva. Ze schreef: Take back your food; Take back your money; Take back your health care; Take back your livelihood; Take back your value system.

2. Bij Ubuntu, wat ik plaats tegenover de vastgelopen politieke verleiders, hoort duurzaam leiderschap. Ubuntu benadrukt de kracht van de gemeenschap. Het geeft aan dat we open moeten staan voor anderen, verbonden moeten zijn, luisteren, een gemeenschappelijke zorg hebben, meer zouden moeten verzoenen dan confronteren. Duurzaam leiderschap is bij toepassing van Ubuntu niet langer verticaal georganiseerd, maar op de gemeenschap geïnspireerd. De solidariteit die we ingeleverd hebben voor de neoliberale ideologie moet weer een plaats krijgen in de dagelijkse en algemene politieke betrekkingen. Deze uitgangspunten zijn toepasbaar op lokale en, nationale en internationale politiek, maar zeker ook op organisaties, bedrijven en de organisatie van markten.

Daarnaast ben ik van mening dat er een grote variëteit moet komen van democratische instrumenten; niet slechts eenmaal per vier jaar vertegenwoordigers kiezen, maar waar dat kan met betrokkenen op zo laag mogelijk niveau ideeën ontwikkelen en besluiten nemen. Meer democratische deliberatie om het in termen van Jürgen Habermas te zeggen.

3. Vrijwel ieder van ons is bij een Frans centrum van weidewinkels wel eens tegen een bord van Mr Bricolage aangelopen. Het zijn doe-het-zelf winkels (eigenlijk steeds minder doe-het-zelf en steeds meer huis- en tuinspullen, maar zo is de markt nu eenmaal). Interessanter is de meer filosofische duiding: “The term used in several disciplines like visual arts and literature, refers to the construction or creation of a work from a diverse range of things that happen to be available, or a work created by such a process.

John Huige maakt aantekeningen tijdens de Tweedaagse over Veerkracht in Stoutenburg.
John Huige maakt aantekeningen tijdens de Tweedaagse over Veerkracht

Het gebruik op deze manier van dit begrip komt van de Franse filosoof antropoloog Claude Lévy-Strauss. Uitgaan van hetgeen beschikbaar is past erg goed bij een zorgvuldige omgang met materialen en is een prima invulling van de Schumpeteriaanse notie van innovatie: nieuwe combinaties van nieuwe ideeën uitvoeren. Het sluit aan bij de ideeën en de groeiende praktijk van C2C-ontwerpen.  Een stapje verder –in de goede richting- is een bio-based economy: een economie in hoofdzaak gebaseerd op groene grondstoffen voor materialen, chemicaliën, transportbrandstof en energie. De ideeën van bio-mimicry zijn hier nauw mee verwant. Daarmee zijn we weer terug bij de natuurinspiratie. Bij deze kern hoort ook de regionaal en circulair ingerichte economie. Tegenover deze nieuwe kern van maatschappelijke ordening staat de oude organisatie van mondialisering en grootschalig cynisme.

4. De laatste kern tenslotte gaat over het in contact blijven met je innerlijk. Staying connected lijkt steeds meer te gaan over het altijd bezig zijn met virtuele en externe stimuli. Veel belangrijker en bepalender is het contact met je eigen energie, met je persoonlijke ‘drive’ en zingeving. Hoe vul je zelf verbondenheid in en vermijd je te vervallen in het meedoen met meer, meer, meer?

Stappen om op te veren

Stappen om 'op te veren' kunnen we met deze kernen formuleren:

  • Occupy:
    • Ontdek en organiseer je eigen netwerk
    • Organiseer je eigen werk; vrije tijd; cultuur; voedsel; geldsysteem
    • Agendeer samen de noodzakelijk geachte veranderingen
  • Ubuntu:
    • Hoe organiseer je gemeenschap;
    • Welke organisatie- en marktmodellen dragen daaraan bij
    • Hoe wordt je zichtbaar in de lokale publieke ruimte
  • Bricolage:
    • Ga aan de slag; doe het met wat je hebt
    • Zoek voorbeelden in de natuur (om je heen / in de regio)
    • Zoek  bondgenoten; bekijk welke lokale kansen er zijn ( energie, voedsel, zorg, delen)
  • Stay connected:
    • Blijf dicht bij jezelf
    • Laat je niet verleiden tot meer, meer, meer; onderzoek je motieven
    • Verbondenheid is gebaseerd op interne stimuli.

Dus opveren is vooral aan de slag gaan:
1   Occupy: organiseer en ontdek je eigen netwerk, neem verantwoordelijkheid, agendeer noodzakelijk geachte verandering.
2   Bricolage: ga aan de slag met wat voorhanden is. Zoek voorbeelden in de natuur, in je omgeving en dichtbij.
3   Ubuntu: hoe organiseer je gemeenschap, saamhorigheid? Welke organisatiemodellen horen daarbij? Hoe word je zichtbaar in de publieke ruimte?
Staying Connected: hoe blijf ik steeds dicht mij mezelf en daardoor waardevoller voor anderen?

Toegepast op Stoutenburg

De opdrachten die de deelnemers tijdens de tweedaagse uitvoerden vallen in deze vier kernen onder te brengen.
Het gaat om voornemens, opvattingen. Deze zijn deels heel persoonlijk zoals hierna zal blijken, maar hebben zeker ook een algemener nut en functie.

1. Occupy Stoutenburg: Hierbij ging het om diverse heel praktische zaken om te ondernemen; het leven in eigen hand nemen:

  • Coöperatie realiseren
  • Aansluiten bij een voedselcollectief
  • Lid van een LETS-systeem worden
  • Actief worden bij weidevogelbescherming
  • In het algemeen: aansluiten bij lopende projecten
  • Werk naar ideaal vinden
  • Een cursus geven op Stoutenburg
  • Een eigen stichting voor ecoprojecten oprichten
  • Wildzaaien
  • Aan de slag gaan met jongeren voor 6 april 2013.

2. Leiderschap en gemeenschap op Stoutenburg:

  • Vertrouw op het helend vermogen van gemeenschap
  • Ontwikkel meer collectieve ideeën / acties
  • Leef vanuit solidariteit
  • Laat je stem horen; draag alternatieven aan
  • Cultiveer blijmoedigheid
  • Vindt gelijkgestemden
  • Laat plezier zien in duurzame leefstijl
  • Preach what you practice
  • Straal optimisme uit.

3. Doe het zelf op Stoutenburg:

  • Een kleine stap is groot genoeg
  • Stimuleer openheid, nieuwsgierigheid
  • Er genoeg voor iedereen
  • Organiseer de buurt, maak contact
  • Samen muziek maken en hierin plezier hebben
  • Combineer verontwaardiging met plezier in wat je doet
  • Structureer je activiteiten door meditatief te werken
  • Maak een eigen actielijst
  • Schrijf een proefschrift.

4. Blijf verbonden op Stoutenburg:

  • Niet veroordelen van jezelf en dus ook niet van anderen
  • Bevestig elkaar in ieders waarde; maak je hoofd leeg
  • Voor mezelf ben ik ook genoeg
  • Zoeken naar nieuwe bezieling, bewustwording, vernieuwing denken: via dialogen, inspiratie, maar mild en vriendelijk
  • Leer de verontwaardiging te sturen
  • Beoefen ook de kunst van het niets doen; creëer leegtemomenten
  • Contact houden met vrienden.

Deze vier maatschappelijke uitgangspunten – samen met de principes van veerkracht zijn geen terugkeer naar middeleeuwen of renaissance. Het is wel een pleidooi voor meer gemeenschapszin en spiritualiteit naast verlichting en rationalisme. Het is het zoeken naar en werken aan een nieuw evenwicht. Het is de kanteling van hyperindividualiteit naar co-evolutie.

Ik dank de organisatoren en deelnemers aan deze tweedaagse voor hun inspiratie. Met hun inbreng is dit een ander en beter artikel geworden.

John Huige, 24-02-13

Meer lezen en bronvermelding:

- Biomimicry: http://www.biomimicrynl.org/nl/
- Peter Raeddts, De Ontdekking van de wereld, Wereldbibliotheek, Amsterdam 2011.
- Co-evolutie: Zie voor een uitgebreider bespreking mijn artikel over duurzame en ecologische micro economie. http://www.platformdse.org/
- Stéphane Hessel, Neem het niet, Van Gennep, Amsterdam 2011.
- Togetherness: Manuel Castells, Neworks of outrage and hope, Polity, Cambridge, 2012.
- Jan Rotmans, Het oog van de orkaan, Aeneas, Boxtel, 2012.
- Resilient people, resilient planet: http://www.un.org/gsp/sites/default/files/attachments/GSPReportOverview_Letter%20size.pdf
- Philip Monaghan, How local resilience creates sustainable societies, hard to make, hard to brake, Earthscan, London, 2012.
- Vandana Shiva: http://www.tumblr.com/tagged/vandana-shiva?before=1327782165
- Ubuntu Zie o.a. http://en.wikipedia.org/wiki/Ubuntu_(philosophy) en Sara Parkin, The Positieve Deviant; Sustainability Leadership in a perverse world. Earthscan, London 2010.
- Bricolage: Definitie van: http://en.wikipedia.org/wiki/Bricolage
- Biobased Economy: http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/biobased-economy

Dit voorjaar verschijnt er een brochure met het complete verslag van de tweedaagse over Veerkracht.

Terug       Omhoog

4 maart 2013