Studiemiddag zaterdag 5 oktober 2002, deel 3

"Een mens te zijn op aarde in deze wereldtijd"

Deel III: Franciscaanse milieu-spiritualiteit

Ik ga over naar het derde deel: Milieu-spiritualiteit vanuit franciscaanse perspectief.
In onze tijd wordt vooral de menselijke ervaring gezien als de vindplaats voor spiritualiteit. Spiritualiteit wordt gevoed door de ervaringen, die mensen opdoen in hun omgang met de wereld, met de medemens en met zichzelf. Eigentijdse ervaringen met natuur en milieu horen daar duidelijk bij, zowel in positieve als in negatieve zin: de intense beleving van een natuurwandeling, b.v. in de bergen, of de confrontatie met overstromingen, zoals onlangs in Oost-Europa.
Door de toenemende individualisering en de complexiteit van de huidige samenleving verandert deze spiritualiteit voortdurend, evenals het daadwerkelijk handelen, dat uit die spiritualiteit voortvloeit.
Milieu-spiritualiteit is een kritisch antwoord op onze geïndustrialiseerde maatschappij met haar natuurwetenschappelijk en technisch klimaat. Deze hoog-industriële samenlevingen vind je met name in het noodelijk halfrond en zij hebben een omvangrijke en ingrijpende invloed op het milieu van heel de aarde.
Het ecologisch bewustzijn, dat in onze tijd bij verschillende groeperingen groeiende is, streeft naar verzoening tussen mens en natuur. Milieu-spiritualiteit is wat dit betreft een tegenbeweging tegen de heersende mentaliteit en manier van leven van vele westerse mensen. Deze is sterk gericht op consumptie en materieel gewin.
Natuurlijk is er niets tegen een gelukkig bestaan met een zekere materiële welvaart, maar het lijkt erop dat de bomen tot de hemel groeien: overproductie en overconsumptie. Als die houding mondiaal wordt (en dat kan door de moderne communicatie heel gemakkelijk) leidt dat tot een ecologische ramp.
In vier tabellen heb ik het moderne mensbeeld tegenover het mensbeeld van Franciscus geplaatst, om die tegenstellingen, die spanningen te verduidelijken.
Het zijn nogal sterke zwart-wit overzichten om de verschillen duidelijk te maken.

Tabel 1: antropocentrisme-theocentrisme

Het moderne mensbeeld Mensbeeld van Franciscus
Antropocentrisme Theocentrisme
De mens als maker van zichzelf en de dingen De mens geschapen naar Gods beeld
Eigen rationaliteit als maat Jezus Christus en Zijn evangelie als maat
Bezitsdrang en toeëigening Armoede-ideaal
Zelfverheffing en zelfgenoegzaamheid Kwetsbaarheid en afhankelijkheid
Grenzeloosheid en verzekeringsdrang Eindigheid en vergankelijkheid
Dwang en concurrentiestrijd Onthechting en bevrijding

 

Tabel 2: compartimentalisering van de werkelijkheid -
holistische benadering van de werkelijkheid

Het moderne mensbeeld Mensbeeld van Franciscus
Compartimentalisering van de werkelijkheid Holistische benadering van de werkelijkheid
Chaotisch en gefragmenteerd wereldbeeld De mythe van het aards paradijs
De aarde als werkplaats
De aarde als verblijf-plaats
De mens als bestuurder De mens als bewoner
Natuur als verzameling objecten Natuur als harmonische en ecologische eenheid
Despotische grondhouding Houding van partnerschap
Scheidingsdenken Verbondenheidsgevoel
Instrumentele benadering en verdinglijking Kosmische verbroedering en verzustering
Verzakelijking en vervreemding Affectieve relaties
Leegte en zinloosheid Zinvolheid
Onverschilligheid Verwondering
Oppervlakkigheid en vervlakking Spirituele diepgang

 

Tabel 3: maakbaarheidsgeloof - alles is gave van God
Het moderne mensbeeld Mensbeeld van Franciscus
Maakbaarheidsgeloof Alles is gave van God
Uitputting van de natuurlijke hulpbronnen Zorg voor de schepping
Behept met de kapitalistische geest Open voor de inspiratie van Gods Geest
Beheersen en overheersen Behouden en respecteren
Vooruitgangsgeloof Teruggave aan God in dankbaarheid
Individualisme en onvrede Solidariteit en vrede
Identificatie met de rijken en de machtigen Identificatie met de armen en verdrukten
Activisme en technicisme Getuigen en dienen

 

Tabel 4: materiële waarden - immateriële waarden
Het moderne mensbeeld Mensbeeld van Franciscus
Materiële waarden Immateriële waarden
Diesseits-gerichtheid Jenseits-gerichtheid
Tijdelijke waarde Eeuwigheidswaarde
Natuur als instrumentele nuttigheidswaarde Natuur als intrinsieke waarde
Leven is 'hebben' Leven is 'zijn'
Opvoeringssyndroom Rust, stilte en bezinning
Gebruiken van de natuur Genieten van de natuur
Mateloosheidsconcept Mateloze mens
Consumeren Soberheid, tevredenheid

 

Toelichting

Hoe Franciscus tegen de natuur aankeek en er mee omging valt af te leiden uit zijn Geschriften en de vroeg-franciscaanse bronnen, maar vanuit de franciscaanse traditie kan er eveneens sprake zijn van een bepaalde vorm van spiritualiteit. Deze houding en mentaliteit, deze spiritualiteit krijgt ook vorm in een bepaald taalgebruik.
Te onderscheiden zijn met name drie vormen van taalspel, die kenmerkend zijn voor de franciscaanse spiritualiteit :
· Het relationele taalspel: niet-menselijke schepselen worden gepersonifieerd door bijvoorbeeld te spreken van moeder aarde
· Het ludieke-contemplatieve taalspel: hier spreekt het gevoel en de verwondering een belangrijke rol, zoals tot uitdrukking kan komen in vieringen, feesten, liturgie.
· Het taalspel van de verbeelding: hier kan verwezen worden naar de viering van het kerstgebeuren in Greccio, zoals Franciscus dat heeft uitgebeeld. Het ruimtelijk karakter van het milieu wordt in sommige teksten uitgedrukt in termen van: paradijs, tuin, tempel, lichaam, huis.

Franciscaanse spirituele teksten ademen als het ware die sfeer.

Bronervaring en Grondinspiratie

Aan deze vorm van spiritualiteit ligt een bronervaring (een centrale ervaring, een kernervaring) ten grondslag: namelijk de ontmoeting van Franciscus met de melaatse. Dat zegt Franciscus zelf in het begin van zijn Testament:

De Heer heeft mij, broeder Franciscus,
aldus het begin gegeven van een leven in boetvaardigheid:
toen ik in zonden leefde,
vond ik het erg bitter melaatsen te zien.
En de Heer zelf heeft mij tussen hen gebracht
en ik heb hun barmhartigheid bewezen.
En toen ik bij hen wegging,
was wat ik bitter vond
voor mij omgeslagen in zoetheid naar ziel en lichaam;
en toen ben ik een korte tijd zo gebleven
en heb de wereld verlaten.
(vers 1-3)

Mijns inziens komt daar nog de ervaring bij - en deze is van belang voor de milieu-spiritualiteit - dat God de Schepper is van hemel en aarde en dat Hem alle lof toekomt. Aan beide bronervaringen ontleent Franciscus zijn grondinspiratie, namelijk dat God de Gever is van alle goeds. Vanuit deze centrale waarde wordt zijn spiritualiteit opgebouwd. Zij is gefundeerd in het evangelie en voorgeleefd door Jezus van Nazareth. Daarom is het ook een christelijke spiritualiteit.
Uit deze grondinspiratie vloeien een aantal waarden voort, die kenmerkend zijn voor de spiritualiteit van Franciscus en die de respectvolle omgang met natuur en milieu dienen.
Deze waarden zie ik als richtingwijzers op onze levensweg:

· Eerbied
· Nederigheid
· Zachtmoedigheid
· Geduld
· Broosheid
· Armoede
· Dienstbaarheid
· Vreugde
· Dankbaarheid

Deze spirituele weg is een zuiver persoonlijke weg, maar de weg wordt wel gemakkelijker begaanbaar als wij bondgenoten ontmoeten met wie we die weg kunnen gaan. Ik ben blij dat ik er vandaag velen tref!
Alle componenten van deze franciscaanse milieu-spiritualiteit heb ik in een model ondergebracht.

Slot

Mijn onderzoek eindigt met een paragraaf over milieu-spiritualiteit-metterdaad.

Spiritualiteit vraagt om actie, geestkracht moet gevolgd worden door daadkracht. Ik doe in mijn proefschrift enkele suggesties, maar hier zal ieder zijn of haar eigen keuzes moeten maken en accenten moeten leggen:


· Liturgie
· vorming en onderwijs
· leefstijl en
· de natuur zelf als oefenplaats.

Tenslotte zou ik willen benadrukken, dat het er uiteindelijk om gaat, dat wij ons leren verzoenen met de schepping. Brigitte Kleyn-Altenburger heeft dat mooi uitgebeeld in haar op glas geschilderde voorstelling van "verzoening".


Ik eindig met een korte tekst uit "Spiegel van volmaaktheid":

Broeder Zon en Broeder Vuur

"Bij de dageraad, als de zon opkomt,
zouden alle mensen God moeten prijzen,
die de zon geschapen heeft omwille van ons,
en die door de zon overdag licht aan onze ogen geeft.
En als de nacht valt, zou iedereen
God moeten prijzen om broeder vuur,
Door wie Hij in het donker licht aan onze ogen geeft.
Want wij zijn allen blind, en door deze twee broeders van ons
geeft God licht aan onze ogen.
Dus moeten wij bijzondere lof brengen aan onze Schepper
om deze en andere schepselen die ons dag en nacht dienen."

Na de lezing waren er gesprekken in kleine groepen.

Intro
Deel 1: Mensbeelden
Deel 2: Mensbeeld Franciscus
Deel 3: Franciscus en de Milieucrisis.

Terug       Top

guy dilweg; maart 2003